Lijden: een onvermijdelijk onderdeel van het menselijk bestaan

Lijden hoort bij het leven. Pijn, verdriet, teleurstelling en tegenspoed maken deel uit van de menselijke ervaring, hoe graag we dat ook anders zouden willen. De vraag is niet óf we lijden zullen ervaren, maar hoe we ermee omgaan. Kunnen we leren van onze pijn? Is het mogelijk om lijden te aanvaarden zonder erin te verzinken?

Door de eeuwen heen hebben filosofen, psychologen en spirituele leraren zich gebogen over deze fundamentele vragen. Hun inzichten bieden geen gemakkelijke oplossingen, maar wel perspectieven die kunnen helpen bij het dragen van wat soms ondraaglijk lijkt.

Westerse filosofie: van stoïcijnen tot existentialisten

De westerse filosofie kent een rijke traditie van denken over lijden. De stoïcijnen leerden dat we niet kunnen kiezen wat ons overkomt, maar wel hoe we daarop reageren. Door onze emoties te begrijpen en te beheersen, kunnen we gemoedsrust vinden temidden van tegenspoed.

De existentialisten voegden hieraan toe dat we zelf verantwoordelijk zijn voor de betekenis die we aan ons lijden geven. Viktor Frankl toonde aan dat zelfs in de meest extreme omstandigheden mensen hun waardigheid kunnen behouden door een zinvolle houding aan te nemen tegenover onvermijdelijk lijden.

Spirituele tradities: boeddhisme en non-dualiteit

Oosterse wijsheidstradities benaderen lijden vanuit een ander perspectief. In het boeddhisme staat het concept dukkha centraal: de fundamentele onbevredigdheid die inherent is aan het bestaan. Deze eerste nobele waarheid klinkt somber, maar vormt juist het startpunt van een bevrijdingsproces.

Non-dualistische leraren zoals Eckhart Tolle wijzen erop dat veel van ons lijden 'zelfgemaakt' is: het ontstaat doordat we onze identiteit ontlenen aan onze gedachten en emoties. Door deze identificatie te doorbreken, kunnen we ruimte creëren rond onze pijn.

Psychologische benaderingen: acceptatie en compassie

Moderne psychologie heeft waardevolle methoden ontwikkeld om met lijden om te gaan. Acceptance and Commitment Therapy (ACT) leert dat we kunnen stoppen met vechten tegen onvermijdelijke pijn, en in plaats daarvan kunnen kiezen voor psychologische flexibiliteit.

Een ander perspectief komt van de compassiegerichte therapie. Door vriendelijkheid te ontwikkelen voor onszelf en ons lijden, kunnen we de vicieuze cirkel van zelfkritiek en schaamte doorbreken. Jeroen Busscher laat zien hoe dit ook geldt voor lijden in werksituaties.

Lijden en zingeving

Misschien wel de meest fundamentele vraag is of lijden zin heeft. Niet in de trivialiserende betekenis dat 'alles ergens goed voor is', maar in de diepere betekenis van waardigheid en betekenisgeving te midden van het onvermijdelijke.

De filosoof Jan Keij verkent in zijn werk over Emmanuel Levinas zowel de zinloosheid als de mogelijke zin van lijden. Hij laat zien dat deze spanning inherent is aan onze menselijke conditie en niet eenvoudig op te lossen.

Compassie en verbinding

Een belangrijk tegenwicht tegen het individualistische 'oplossen' van lijden is het besef dat we niet alleen zijn. Compassie – zowel voor onszelf als voor anderen – vormt een brug tussen persoonlijk lijden en menselijke verbondenheid.

Dirk De Wachter benadrukt in zijn werk als psychiater het belang van acceptatie. In onze maatschappij, die voortdurend streeft naar optimalisatie en geluk, vergeten we vaak dat lijden nu eenmaal bij het leven hoort.

Geen eenvoudige antwoorden

De verschillende perspectieven op lijden – filosofisch, psychologisch, spiritueel – bieden geen pasklare oplossingen. Ze laten eerder zien dat lijden een complex, veellagig fenomeen is dat vraagt om meerduidige benaderingen.

Wat deze inzichten wel gemeen hebben, is de erkenning dat lijden onvermijdelijk is. Het gaat niet om het uitbannen van alle pijn, maar om het vinden van een waardige houding ermee. Of dat nu via stoïcijnse gemoedsrust, boeddhistische non-identificatie, existentiële zingeving of psychologische acceptatie gebeurt – steeds gaat het om een fundamentele verschuiving in onze relatie tot lijden.

Misschien is dat wel de belangrijkste les: lijden wordt niet per se minder door onze inzichten, maar onze relatie ermee kan veranderen. En daarmee verandert, paradoxaal genoeg, vaak ook de intensiteit van het lijden zelf.