Wanbeleid: wanneer bestuur en toezicht tekortschieten

Wanbeleid is een begrip dat regelmatig opduikt in de boardrooms van Nederlandse ondernemingen en in de rechtszaal. Het gaat om handelen in strijd met elementaire beginselen van verantwoord ondernemerschap: ernstig verwijtbaar of onzorgvuldig gedrag van bestuurders, commissarissen of aandeelhouders dat de belangen van de rechtspersoon schaadt. Wanneer stakeholders vrezen voor wanbeleid, kan dit leiden tot een enquêteprocedure bij de Ondernemingskamer. Maar hoe ontstaat wanbeleid? Welke juridische consequenties heeft het? En belangrijker nog: hoe voorkom je dat het überhaupt zo ver komt?

Het juridische kader: enquêterecht als toetssteen

In het Nederlandse ondernemingsrecht fungeert de enquêteprocedure als belangrijkste instrument om wanbeleid aan te pakken. Het is een juridisch middel waarbij de Ondernemingskamer kan onderzoeken of er sprake is van onjuist of onbehoorlijk bestuur. De procedure kent twee fasen: eerst wordt onderzocht of er gegronde redenen zijn om aan een juist beleid te twijfelen, waarna eventueel voorzieningen worden getroffen om het beleid te verbeteren.

Van vermoeden tot vaststelling

De weg naar het vaststellen van wanbeleid is juridisch complex en veelal kostbaar. Het begint vaak met signalen van betrokkenen: aandeelhouders, medewerkers of andere stakeholders die twijfelen aan de kwaliteit van het bestuur. Deze signalen kunnen leiden tot een verzoek bij de Ondernemingskamer om een onderzoek te gelasten.

Het onderzoek: op zoek naar de waarheid

Wanneer de Ondernemingskamer een onderzoek gelast, wordt een onafhankelijk onderzoeker benoemd die de gang van zaken binnen de onderneming onder de loep neemt. Dit onderzoek richt zich op de vraag of het beleid van de rechtspersoon in strijd is met elementaire beginselen van verantwoord ondernemerschap. De onderzoeker krijgt daarbij vergaande bevoegdheden om informatie op te vragen en betrokkenen te horen.

Wanbeleid als open norm

Een belangrijk kenmerk van wanbeleid is dat het een zogenaamde open norm betreft. Er is geen uitputtende lijst van gedragingen die als wanbeleid kwalificeren. In plaats daarvan beoordeelt de rechter per geval of het handelen in strijd is met elementaire beginselen van verantwoord ondernemerschap. Deze flexibiliteit maakt het begrip breed toepasbaar, maar creëert ook rechtsonzekerheid voor bestuurders en commissarissen.

Falend toezicht: de rol van commissarissen

Wanbeleid ontstaat niet in een vacuüm. Vaak speelt falend toezicht een cruciale rol. Commissarissen die te weinig tijd hebben, te veel op afstand opereren of te weinig kritische vragen stellen, laten ruimte voor onjuist bestuur. De paradox is dat toezichthouders zelf ook aansprakelijk kunnen worden gesteld voor wanbeleid wanneer zij hun toezichthoudende taak ernstig verwaarlozen.

Preventie: de sleutel tot gezond bestuur

De beste manier om wanbeleid te voorkomen is investeren in goed bestuur en effectief toezicht. Dat begint met heldere normen en waarden, een open bedrijfscultuur waarin kritische vragen worden gesteld, en bestuurders en commissarissen die hun verantwoordelijkheid nemen. Integriteit moet geen holle frase zijn, maar een levend principe dat dagelijks wordt nageleefd.

De menselijke kant van wanbeleid

Achter elk geval van wanbeleid gaan verhalen schuil van mensen die keuzes maakten, soms met de beste bedoelingen. Arrogantie, tijdsdruk, groupthink in de boardroom of simpelweg gebrek aan deskundigheid kunnen bijdragen aan beslissingen die later als wanbeleid worden gekwalificeerd. Het is van belang om te erkennen dat bestuurders en commissarissen geen machines zijn, maar mensen met beperkingen en blinde vlekken.

Conclusie: van incident naar structurele verbetering

Wanbeleid is meer dan een juridisch begrip uit het enquêterecht. Het is een symptoom van bredere problemen in governance en bedrijfscultuur. De enquêteprocedure biedt een belangrijk instrument om in te grijpen wanneer het misgaat, maar de werkelijke uitdaging ligt in preventie. Dat vraagt om bestuurders die integer en kundig zijn, commissarissen die kritisch en betrokken zijn, en een cultuur waarin openheid en verantwoordelijkheid centraal staan.

De juridische instrumenten zijn er. De kennis over wat werkt is beschikbaar. Nu is het aan bestuurders en toezichthouders om deze kennis in praktijk te brengen en te zorgen dat wanbeleid een uitzondering blijft, geen regel. Want uiteindelijk gaat het niet alleen om het vermijden van juridische procedures, maar om het creëren van organisaties die duurzame waarde creëren voor alle stakeholders.